صفحه ها
دسته
دانلود
وبلاگ دوستان
پیوندها
وبلاگ دوستان
آرشیو
آمار وبلاگ
تعداد بازدید : 431375
تعداد نوشته ها : 571
تعداد نظرات : 506
Rss
طراح قالب
موسسه تبیان


امام خمینی آزادی اندیشی و تضارت افکار را « هدیه الهی » می نامید و عامل « رشد وپویایی »
« آزاد اندیشی » نعمت و موهبت دیگری است که در پرتو مجاهدت های خاص و ایثارگرانه حضرت امام خمینی و به صورت یکی از آثار ارزشمند و بی نظیر انقلاب اسلامی رخ نمود و در محافل علمی و پژوهشی راه یافت و زینت بخش فکر و رفتار محققین و پژوهندگان گردید.
آزاد اندیشی همچون آزادی در ابعاد فردی و اجتماعی و با گستردگی موضوعی و ابعاد و جلوه هایی که دارد حائز اهمیت بسیار است و اصولا باید دانست که بدون آزادی در تفکر و اندیشه راه برای تحقق آزادی های دیگر به مفهوم صحیح و در مصادیق گوناگون صاف و هموار نمی گردد و از این بالاتر می توان اذعان نمود که آزادی در تفکر یا آزاداندیشی به مراتب از آزادی های اجتماعی ارزشمندتر است که آزادی در جسم و تن و بهره وری های آن هرگز به پای آزادی در فکر و اندیشه نمی رسد و تا این نوع آزادی به ظهور در نیاید آن نوع آزادی محقق نمی گردد.
به دیگر سخن همچنان که « تغذیه روح و جان » بالاتر و حیاتی تر از « تغذیه جسم و تن » است آزاد اندیشی نیز که با فکر و روان پیوند دارد از آزادی اجتماعی از نوع رها و آزاد بودن جسم انسان از اسارت و خفقان بالاتر می باشد ضمن آن که هیچ کس نباید و نمی تواند اهمیت آزادی جسم و تن از قید و بندهای ناشی از خفقان و فشار را کوچک شمرد و هر چیزی در جایگاه خود ارزش و اعتبار خاص و آثار و ثمرات مربوطه را دارا می باشد.
انقلاب اسلامی ایران به سرعت و شتاب شرایطی را به وجود آورد که به طور طبیعی باید آزاد اندیشی جایگاه خویش را می یافت و به نقش آفرینی می پرداخت به ویژه آن که رهبر این نهضت اندیشمند ژرف نگر و فقیه جامع الشرایط و اسلام شناس بزرگ و همه سونگری بود که تحقق همه جانبه دین مبین الهی را هدف اصلی خود قرار داده بود و رشد و پویایی علوم اسلامی در تمام موضوعات از جمله فقه ایجاب می کرد که آزاد اندیشی در سطحی عالی بستر ساز تحقیق و تفحص و تضارب افکار برای ابتکارات و نوآوری در علوم گردد.
در نگاه فرهنگ و معارف اسلامی « فکر و اندیشه » جایگاه خاصی را به خود اختصاص داده است و این به دلیل نقش زیر بنایی آن در کسب شناخت ها و آگاهی ها و نیل به بینش و بصیرت ها در علوم مختلف است .
قرآن کریم با تعبیر « و یتفکرون فی خلق السماوات و الارض » (1 ) از کسانی سخن به میان می آورد که در آفرینش آسمان ها و زمین و در پیاپی آمدن شب و روز نشانه هایی از دانایی و توانایی پروردگار جهان می یابند و در همه حالات به تفکر در نظم و سامان شگفت انگیز این پدیده ها می پردازند.
و نیز با عبارت « ان فی ذلک لاذیات لقوم یتفکرون » (2 ) در آفرینش جهان نشانه هایی از قدرت و حکمت خداوند برای اهل فکر و اندیشه معرفی می نماید.
در متون روایی اسلام نیز تفکر و اندیشه مورد توجه و بزرگداشت قرار می گیرد و وجود آن برای رشد و کمال و تحقق جامعه ای پویا و بالنده حیاتی و ضروری اعلام می شود. این سخن از رسول گرامی اسلام است که یک ساعت اندیشیدن صحیح بهتر از یک سال عبادت می باشد (3 ) و این کلام از امیرمومنان (ع ) است که فرمود « هیچ عبادتی همسنگ اندیشیدن در صنع خدای بزرگ نیست » (4 ) و نیز می فرماید : اندیشیدن بسیار (به هنگام اقدام به کارها) پایان هر کار را پسندیده می سازد و از تباهی امور جلوگیری می کند . (5 )
همچنین از حضرت امام جعفر صادق نقل است که تفکر و اندیشیدن انسان او را به یافتن خیر و نیکی در هر کار و عمل به آن فرا می خواند . (6 )
بزرگ ترین اثر و ارزشمندترین کارکرد « تفکر و اندیشه » را باید در عرصه های تفحص و تحقیق و مباحثات و مناظرات علمی به نظاره نشست و همین جاست که موضوع و اصل حیاتی « آزاد اندیشی » به مفهوم دور بودن فکر و اندیشه انسان از تصلب ها و تنگ نظری ها و تعصب ورزی های کور که از جمود و قشری گری مایه می گیرد نقش محوری در متجلی شدن و به بهره وری درآمدن افکار گوناگون ایفا می نماید.
و همین جاست که باید « اندیشه » به طور کامل « آزاد » باشد تا بتواند « حقیقت » را در هر علم و دانش و تخصص آنگونه که « هست » بیابد و به بهره برداری به منظور طی مراحل مختلف ابتکار و نوآوری و رشد و کمال در مراتب عالی برساند.
همچنین « تضارب و تبادل افکار » به صورت یک « نیاز حیاتی و محوری » برای رفع ابهامات علمی و رسیدن به نقاط روشن و منطبق با حقیقت در هر رشته از علوم در عرصه های مناظره و مبادله نظرات رخ می نمایاند.
طبیعی است که تا « فکر و اندیشه » ها از قیود و وابستگی ها ـ که همان جمودها و تعصب ها در مسائل فکری می باشند و در مباحث سیاسی به صورت نفسانیت های گروهی و حزبی و جناحی چهره ظاهر می سازد ـ « آزاد » نگردد تضارب و تبادل افکار نیز به نتیجه مطلوب نمی رسد زیرا در فضای ممزوج با غرور علمی و تنگ نظری ها هرچه بیشتر آرا و نظرات مطرح و مبادله شوند کمتر نتیجه حاصل می شود و از همین رو باید فضای مباحثات و تبادل اندیشه ها را صاف و از تعصب و تنگ نظری ها پاک نمود.
از حضرت علی (ع ) به صراحت درباره ضرورت و اثر بزرگ تضارب افکار و اندیشه ها چنین نقل شده است : « نظرها و رای ها را برخی بر برخی دیگر عرضه کنید تا به این وسیله رای و نظر صحیح پدید آید . » (7 )
و نیز آن حضرت درباره آشنایی با آرا و نظرات یکدیگر و ثمره بزرگ آن چنین می فرماید :
« کسی که با نظرات و دیدگاه های گوناگون رو به رو شود نقاط اشتباه و خطای هر کار را خواهد شناخت . » (8 )
تاریخ فعالیت های علمی و سیاسی حضرت امام خمینی نشان می دهد که آن پیشوای الهی در همه عرصه های فکری و فرهنگی و سیاسی و از زمان حضور در حوزه علمیه و تدریس علوم دینی تا پیروزی انقلاب و پس از آن همواره بر آزادی افکار و اندیشه ها و ضرورت مباحثات و مناظرات و انتقاد از نظرات ارائه شده توسط اساتید تاکید و توصیه داشته و این عمل را بسیار حیاتی و نقش آفرین در پیشبرد علوم و دانش ها و دست یابی به نظرات بکر و نوین می دانستند و در کنار فعالیت ها و مباحثات علمی و فکری حضور این اصل و نیاز در فعالیت های سیاسی و در میان جریان ها و تشکل های وفادار به اسلام و نهضت اسلامی را نیز لازم و ضروری معرفی می کردند.
امام خمینی در دوران تدریس علوم در حوزه قم از فقدان بحث و مناظره و انتقاد و اعتراض طلاب به نظرات خود به شدت ناراحت می شدند و آن را عامل رکود می دانستند و به طور مکرر روحانیون حاضر در مجلس درس را ترغیب به این عمل می کردند تا جایی که علاوه بر تشویق و تعریف های فراوان از کسانی که به این اصل عامل بودند به آنان انعام و پاداش نیز می دادند.
در دوران مبارزات اسلامی و پس از پیروزی انقلاب نیز همین سیره و روش به نحو مطلوب و در سطحی عالی به ظهور و بروز درآمد و نزدیکان آن پیشوای بزرگ مشاهده می کردند که چگونه برای نظرات دیگران احترام قائل است .
حضرت امام خمینی درباره ضرورت انتقاد ـ به عنوان یکی از مهم ترین جلوه های آزاد و رها بودن فکر و اندیشه انسان در برابر دیدگاه ها و نظراتی که وجود خطا یا اشتباه در آن احتمال داده می شود ـ چنین می فرمودند :
« انتقاد از اموری است که سازنده است . مباحثه علمی همان طوری که علوم اسلامی بی مباحثه نمی رسد به مقصد امور سیاسی هم بی مباحثه نمی رسد به مقصد مباحثه می خواهد رد و بدل می خواهد این را هیچ کس جلویش را نمی گیرد . » (9 )
در عبارت ذیل توجه کنید و بیندیشید که امام خمینی چگونه اشکال کردن و تخطئه نمودن در مناظرات و مباحث علمی از جانب طرف های درگیر این موضوعات را نه تنها مذموم نمی دانند که ممدوح می دانند و به آن دلیل که خاستگاه آن آزاد اندیشی و فکر و نقد و بررسی می باشد این شیوه را « هدیه الهی » نام می برند :
« نباید ما ها گمان کنیم که هرچه می گوییم و می کنیم کسی را حق اشکال نیست . اشکال بلکه تحطئه یک هدیه الهی است برای رشد انسان ها . » (10 )
حضرت امام خمینی این جملات را در نامه ای به رهبر انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای در دوران تصدی ریاست جمهوری و در باره موضوع ولایت مطلقه فقیه می نویسد. دقت در این دیدگاه ژرف برای هر عالم و روحانی در نظام اسلامی حاوی درس و پند و پیام است که بی جهت و نسنجیده و بدون در نظر گرفتن این پشتوانه های بزرگ از اندیشه های امام خمینی ـ که ریشه در فرهنگ ناب و اصیل اسلامی دارد ـ هر مجتهد و عالم دینی را که نظری مخالف نظر آنان ارائه می دهد هتک نکنند و با تعابیر زشت و ضد اخلاقی با او مواجه نشوند و به ضلالت و گمراهی و انحراف متهمش نکنند و حتی چوب تفسیق و تکفیر بر سرش نزنند!
با توجه به این که ضعف در گرایشات مبتنی بر آزاد اندیشی و تضارب افکار و تحمل نظرات مخالف بیشتر در میان جریان های فکری و سیاسی درون نظام به ظهور و عینیت درآمده و متاسفانه به تنازع و اختلاف منتهی گردیده و همواره تهدید کننده آرامش فکری جامعه و زمینه ساز ورود اقشار مختلف مردم به ویژه گروه های کثیری از جوانان به این عرصه و تشدید تضاد و تعارض می شود حضرت امام خمینی در اوج فراست و کیاست به ارائه رهنمودهای ژرف و راهگشا درباره ضرورت تجلی آزاد اندیشی و تبادل افکار مخالف برای دست یابی به رشد و کمال می پردازند.
امام خمینی به نکات بسیار عمیقی برای راهیابی به حق و گرایش به مراتب آزاد اندیشی و استقبال از نظرات فقهی مخالف و نقادی و کالبد شکافی آن اشاره می کنند که در آنها تعمق می ورزیم :
1 ـ کتاب های فقهای بزرگوار اسلام پر است از اختلاف نظرها و سلیقه ها و برداشت ها در زمینه های مختلف نظامی فرهنگی و سیاسی و اقتصادی و عبادی تا آنجا که در مسائلی که ادعای اجماع شده است قول و یا اقوال مخالف وجود دارد و حتی در مسائل اجتماعی هم ممکن است قول خلاف پیدا شود.
2 ـ حال آیا میتوان تصور نمود که چون فقها با یکدیگر اختلاف نظر داشته اند نعوذبالله خلاف حق و خلاف دین خدا عمل کرده اند هرگز.


3 ـ امروز با کمال خوشحالی به مناسبت انقلاب اسلامی حرف های فقها و صاحبنظران به رادیو و تلویزیون و روزنامه ها کشیده شده است چرا که نیاز عملی به این بحث ها و مسائل است . مثلا در مسئله مالکیت و محدوده آن در مسئله زمین و تقسیم بندی آن در انفال و ثروت های عمومی در مسائل پیچیده پول و ارز و بانکداری و... در مسائل فرهنگی و برخورد با هنر به معنای اعم چون عکاسی نقاشی مجسمه سازی موسیقی تئاتر سینمالله در مسائل حقوقی و حقوق بین المللی و تطبیق آن با احکام اسلام ... ترسیم و تعیین حاکمیت ولایت فقیه در حکومت و جامعه ...
4 ـ در حکومت اسلامی همیشه باید باب اجتهاد باز باشد و طبیعت انقلاب و نظام همواره اقتضا می کند که نظرات اجتهادی فقهی در زمینه های مختلف ولو مخالف با یکدیگر آزادانه عرضه شود و کسی توان و حق جلوگیری از آن را ندارد.
5 ـ تا زمانی که اختلاف و موضع گیری ها در حریم مسائل مذکور است تهدیدی متوجه انقلاب نیست . اختلاف اگر زیر بنایی و اصولی شد موجب سستی نظام می شود.
6 ـ یک چیز مهم دیگر هم ممکن است موجب اختلاف گردد که همه باید از شر آن به خدا پناه ببریم که آن « حب نفس » است که این دیگر این جریان و آن جریان نمی شناسد. رئیس جمهور و رئیس مجلس و نخست وزیر وکیل وزیر و قاضی و شورای عالی قضایی و شورای نگهبان سازمان تبلیغات و دفتر تبلیغات نظامی و غیر نظامی روحانی و غیر روحانی دانشجو و غیر دانشجو زن و مرد نمی شناسد و تنها یک راه برای مبارزه با آن وجود دارد و آن ریاضت است .
7 ـ اگر آقایان از این دیدگاه که همه می خواهند نظام و اسلام را پشتیبانی کنند به مسائل بنگرند بسیاری از معضلات و حیرت ها بر طرف می گردد ولی این بدان معنا نیست که همه افراد تابع محض یک جریان باشند. با این دید گفته ام که انتقاد سازنده معنایش مخالفت نبوده و تشکل جدید مفهومش اختلاف نیست .
8 ـ انتقاد بجا و سازنده باعث رشد جامعه می شود . انتقاد اگر به حق باشد موجب هدایت دو جریان می شود . هیچ کس نباید خود را مطلق و مبرای از انتقاد ببیند. البته انتقاد غیر از برخورد خطی و جریانی است .
9 ـ اگر در این نظام کسی یا گروهی خدای نکرده بی جهت در فکر حذف یا تخریب دیگران برآید و مصلحت جناح و خط خود را بر مصلحت انقلاب مقدم بدارد حتما بیش از آنکه به رقیب یا رقبای خود ضربه بزند به اسلام و انقلاب لطمه وارد کرده است .
10 ـ یکی از کارهایی که یقینا رضایت خداوند متعال در آن است تالیف قلوب و تلاش جهت زدودن کدورت ها و نزدیک ساختن مواضع خدمت به یکدیگر است .
11 ـ باید از واسطه هایی که فقط کارشان القای بدبینی نسبت به جناح مقابل هست پرهیز نمود .
12 ـ با تبادل افکار و اندیشه های سازنده مسیر رقابت ها را از آلودگی و انحراف و افراط و تفریط باید پاک نمود . (11 )
این اصول دوازده گانه برای عبور از تنازع و اختلاف و رسیدن به وحدت و همبستگی با محقق نمودن « آزاد اندیشی » و « تضارب افکار » ـ که به طور طبیعی تعصب ها و تنگ نظری ها و هتک حرمت ها و حرکت های ضد اخلاقی علیه صاحب نظران اسلامی و سرکوب دیدگاه های آنان در علوم و دانش های مختلف از جمله « فقه » را بر نمی تابد ـ به صراحت و وضوح درس و پیام های لازم را به شخصیت های علمی و روحانی و جریان های فکری و سیاسی منتقل می نماید.
همچنین این اصول دوازده گانه نشان می دهد که یکی از مهمترین خاستگاه های درگیری و تنش و استمرار حرکت های تند ضد اخلاقی علیه اندیشمندان اسلامی در حوزه های علمیه و مدیریت های کلان نظام اسلامی سطحی نگری و قشری گرایی نسبت به جایگاه و نقش حیاتی آزاد اندیشی و تضارب افکار در اسلام و نیز خود خواهی ها و نفس گرایی های فردی و جناحی و گروهی می باشد و تا همگان به آبشخور زلال فرهنگ و معارف دینی متصل نشوند و حقایق علمی اسلام را نپذیرند و به تهذیب نفس و نفی مطامع سیاسی و جناحی نپردازند وحدت و همبستگی قابل تحقق نخواهد بود. همین جاست که خلوص و صداقت همه افراد و جریان هایی که خود را تابع اندیشه ها و سیره و روش های امام خمینی می دانند محک می خورد و مشخص می شود که آیا در حرف و شعار پیرو آن پیشوای الهی می باشند یا در عمل و رفتار !
پاورقی
1 ـ قرآن کریم سوره آل عمران (3 ) آیات 290 و 291
2 ـ سوره جاثیه (45 ) آیه 13 ـ سوره نحل (16 ) آیات 10 و 11
3 ـ الحیات ج 1 ص 86
4 ـ همان منبع ص 89
5 ـ غرر الحکم ج 1 ص 208
6 ـ اصول کافی ج 2 ص 55
7 ـ غرر الحکم ج 1 ص 71
8 ـ نهج البلاغه ترجمه فیض ص 1169
9 ـ صحیفه امام موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی ج 17 ص 461
10 ـ در نامه به رهبر انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای در دوران ریاست جمهوری 66 10 16 صحیفه امام ج 20 ص 451
11 ـ در پیام به جریان های فکری و سیاسی وفادار به اسلام و نظام معروف به « منشور برادری » 67 8 10 صحیفه امام ج 21 ص 180 ـ176


X